Patrzaj w serce!

Przygotowując się do środowiskowej dyskusji na temat polskiej terminologii kampanologicznej publikujemy słów kilka dotyczących zawiłości funkcjonowania serca dzwonu.

Prócz tego do ucha znajdującego się w środku dzwonu przytwierdza się grubą skórę z karku jelenia, na której zawiśnie serce; winno być ono takiej długości, aby poza dzwon wystawało na szerokość piędzi i na końcu było grubsze na długość jednej dłoni, powyżej zaś cieńsze (…).

Informacje na temat projektowania serc zostały zawarte już w opisie mnicha Teofila Schedula Diversarum Artium:
Agnone, fragment ekspozycji Muzeum dzwonów przy ludwisarni papieskiej, fot. P. Jamski
Agnone, fragment ekspozycji Muzeum dzwonów przy ludwisarni papieskiej, fot. P. Jamski
Krosno Odrzańskie, widok często spotykany na dzwonnicach Polski zachodniej, porzucone serce niema dla kogo bić, fot. M. Tureczek
Krosno Odrzańskie, widok często spotykany na dzwonnicach Polski zachodniej, porzucone serce niema dla kogo bić, fot. M. Tureczek
Dys, serce dzwonu z wytwórni Schwabego w Białej w sercu niezwykle urokliwej miejscowości na Lubelszczyźnie, fot. P. Jamski
Dys, serce dzwonu z wytwórni Schwabego w Białej w sercu niezwykle urokliwej miejscowości na Lubelszczyźnie, fot. P. Jamski

Ogólne wyznaczniki dla wagi serca — które zawsze winno być wykonane z kutego żelaza — zakładają, że masa powinna mieścić się w granicach od 3-4% wagi całego dzwonu. Starsza literatura nie jest zgodna co do tego faktu i odnosząc się przede wszystkim do wytycznych V. Biringuccio w zakresie wagi serca wskazuje się, że wartości te są zróżnicowane. H. Otte na podstawie literatury francuskiej podaje, że optymalna wartość wagi serca dla dzwonu o wadze 1000 funtów (około 490 kg) powinna wynosić 5%, dla dzwonu o wadze 2000 funtów powinna wynosić 4,5%, a przy wadze zwiększającej się o kolejne 1000 funtów waga serca winna być zwiększana o kolejne 0,5%.

Inne wyznaczniki wskazują, że na każde 100 funtów wagi dzwonu powinno przypadać 2,5 funta wagi serca, a zatem procentowo wartość ta wynosi 2,5. Przeprowadzone analizy praktyczne pozwalają przyjąć, że waga serca najczęściej mieści się w wartościach bliskim około 3-4%. Stosunek średnicy bijaka odsercowego, który winien mieć owalny kształt, w stosunku do grubości wieńca powinien wynosić 5:3.

Serca były zamawiane niezależnie w kuźniach, przy czym to rolą ludwisarza było określenie wagi i kształtu serca. Właściwe wykonanie tego elementu oznaczało w praktyce możliwość wykonania poprawnej próby dźwiękowej, co jak już wykazano nie pozostało obojętne dla powodzenia całej transakcji.

Współcześnie

Leśna Podlaska, autentyczny dzwon, autentyczny pas, autentyczne serce, fot. P. Jamski
Leśna Podlaska, autentyczny dzwon, autentyczny pas, autentyczne serce, fot. P. Jamski

Współcześnie przy wykonywaniu nowych dzwonów walory muzyczne – mimo że możliwości technologiczne pozwalają na uzyskanie precyzyjnych wartości, nie odgrywają w wielu przypadkach tak znaczącej roli jak dawniej w wymiarze przestrzeni publicznej. Jakkolwiek stopy stosowane do wykonywania dzwonów muszą mieścić się w obowiązujących normach i uzyskują cechy nadające im znaczną trwałość, to jednak obserwacje terenowe potwierdzają obecność licznych dzwonów, które charakteryzują się dość niskimi cechami muzycznymi, wynikającymi nie tylko z jakości odlewu, ale także kształtu serca (na przykład dzwon odlany w 1986 roku dla kościoła w Wyszanowie, powiat międzyrzecki). Innym problemem pozostaje wtórne wykonywanie serc do zabytkowych dzwonów, bez zachowania właściwych proporcji wagi i kształtu. Ten jakże istotny element dzwonu w rozumieniu jego cech użytkowych przy złym wykonaniu wpływa nie tylko na dźwięk, ale również może przyczyniać się do wywoływania mechanicznych uszkodzeń kryzy.

Jednym słowem, rada jak z gabinetu kardiologa: trzeba dbać o serce.

Więcej w publikacji Marcelego Tureczka, Campanae que in confinio sonant. Studium z dziejów ludwisarstwa na pograniczu śląsko-brandenbursko-pomorskim w XIII-XVIII wieku, Zielona Góra 2015.